Nieistniejące kościoły Krakowa



Kościół św. Gertrudy

Choć dzisiaj miejsce, na którym niegdyś się znajdował kościół św. Gertrudy znajduje się w obrębie krakowskiego Starego Miasta, ten nigdy nie znajdował się wewnątrz murów miejskich Krakowa. Wznosił się na ich przedpolu, w niewielkim oddaleniu od Bramy Nowej (u wylotu obecnej ul. Siennej), z której wychodząc miało się go po prawej stronie - na tyłach znajdujących się w obrębie miasta zabudowań klasztoru dominikanów. Od wschodu otaczały go bagna i niskie łąki, zalewane przez Rudawę i Wisłę na wiosnę, pośród których znajdował się staw miejski - kościół stał na oddzielającej ten zbiornik od bramy małej wyniosłości, która dalej na południe przekształcała się w groblę ciągnącą wzdłuż muru (stąd niekiedy spotykane określenie jego umiejscowienia na tzw. Wale czy Brzegu Miejskim).

Niewielki kościółek (często nazywany z racji rozmiarów kaplicą) zbudowany został staraniem bogatego kupca krakowskiego Mikołaja Wierzynka (prawnuka innego Mikołaja Wierzynka, który w 1364 r. urządził słynną ucztę dla monarchów europejskich). W 1429 r. Wierzynek kupił ten teren (brak przy tej okazji wzmianki o kościele), a z kolei z 1432 r. pochodzi informacja w aktach ławniczych krakowskich poświadczająca, że Wierzynek jest fundatorem kościoła św. Gertrudy w tym miejscu, kościół powstał zatem między tymi dwiema datami. Grunt ten pozostawał w rękach Wierzynka lub spadkobierców do 1457 r. (w 1444 r. zmieniono czynsz), gdy miasto odkupiło teren z kościółkiem i odtąd sprawowało nad nim patronat. Rada miejsca co roku wybierała prebendarza spośród księży kościoła mariackiego (tam, w kaplicy Złoczyńców, modlili się przed egzekucją skazańcy, których ciała potem chowano przy kościele św. Gertrudy).

Wokół kościoła znajdował się cmentarz, na których chowano skazańców, ściętych w Krakowie (rada miejska dysponowała prawem miecza aż do 1796 r. i zdaniem Ambrożego Grabowskiego, nie było niemal tygodnia, by z niego nie korzystała). Ambroży Grabowski pisał też, że tu początkowo znajdowała się także szubienica, którą dopiero później przeniesiono na Pędzichów. Powodem fundacji Mikołaja Wierzynka była chęć upamiętnienia jego ojca, Andrzeja Wierzynka, rajcy krakowskiego. Został on w 1406 r. oskarżony o kradzież miejskich pieniędzy, w trybie przyspieszonym skazany przez sąd miejski na śmierć i natychmiast stracony. Przy czym, choć Wierzynek został ujęty na gorącym uczynku, okoliczności skazania był dość podejrzane, jego rodzina zwróciła się w tej sprawie ze skargą do króla, a sąd królewski uznał działania sądu miejskiego za nieformalne i kazał sędziom płacić odszkodowanie rodzinie (gdy ci odmówili, a konflikt wydawał się nie do rozwiązania, król obiecał zapłacić z własnej szkatuły). Ponieważ Wierzynek został stracony w pośpiechu i bez spowiedzi, został pochowany w niepoświęconej ziemi. Mikołaj, gdy doszedł do pełnoletności odkupił od miasta grunt z tym cmentarzem, aby wystawić tu kościół. Nie jest pewne jedynie, czy cmentarz dla skazańców powstał przy kościele, czy też funkcjonował on tu już wcześniej (synod krakowski już w 1331 r. zalecał chowanie osób pozbawionych prawa do religijnego pochówku na osobnym cmentarzu, mógł on już wtedy znajdować się w tym miejscu).

W 1528 r. kościół spłonął w wielkim pożarze Krakowa (który miał zacząć się w tej okolicy), odnowiony został w 1545 r. Według zapisu w aktach wizytacji biskupa Jerzego Radziwiłła z 1599 r. była to budowla murowana, orientowana, a jej konsekracji dokonał w pierwszej połowie XVI w. biskup krakowski Piotr Gamrat. Kościół spłonął ponownie pod koniec września 1655 r. w czasie oblężenia Krakowa przez Szwedów podczas potopu szwedzkiego, gdy na rozkaz dowódcy obrony miasta Stefana Czarnieckiego podpalono Stradom, przez który próbowali wedrzeć się do miasta oblegający. Został odbudowany w 1666 r. staraniem ks. Jana Kuklińskiego, a ponownie konsekrowany w 1676 r. przez biskupa sufragana krakowskiego Mikołaja Oborskiego.

Z tego okresu pochodzi też zapis biskupa krakowskiego Andrzeja Trzebickiego z 1679 r. na szpital dla umysłowo chorych przy szpitalu (autorzy "Dziejów Krakowa" wspominają o ufundowaniu takiego szpitala przez mieszczan krakowskich w pobliżu kościółka już w 1534 r.). Szpital ten opisał w ostatnich latach XVIII w. Antoni Baldacci, badający stan miasta dla władz austriackich - miało go stanowić osiem izdebek dla chorych, był utrzymywany przez miasto, ale znajdował się w bardzo złym stanie (chorym zapewniano jedynie najnędzniejsze utrzymanie, brak było lekarza - nieopłacany po prostu przestał się tam pojawiać).

Opis kościoła wzniesionego po potopie znajduje się w aktach wizytacji biskupa krakowskiego Andrzeja Załuskiego z 1748 r. Składał się on wówczas z kwadratowej nawy oraz przylegającego do niej prostokątnego prezbiterium z apsydą, był kryty gontowym dachem z sygnaturką. Do kościoła przylegała zakrystia. Kaplica spłonęła podczas konfederacji barskiej i została odbudowana ponownie w 1778 czy 1779 r. staraniem ks. Andrzeja Skalskiego. Z rycin wiemy, że była to wówczas centralna budowla nakryta kopułą z latarnią, z niewielkim prostokątnym lub wielobocznym prezbiterium. Wraz z cmentarzem była otoczona drewnianym ogrodzeniem, wewnątrz którego znajdował się wysoki krzyż.

Stopniowo kościół popadał w zaniedbanie i na przełomie XVIII i XIX w. zaniechano w nim nabożeństw. Wedle Ambrożego Grabowskiego w XVIII w. odbywały się tu odpusty w pierwszą powielkanocną niedzielę, z których ostatni miał miejsce w 1799 r. W 1796 r. miasto utraciło prawo karania złoczyńców na śmierć. W 1799 r. zmarł ostatni prebendarz i stanowiska tego nie obsadzono. Świątynia była w złym stanie. W 1803 r. część sprzętów przeniesiono do kościoła Św. Mikołaja na Wesołej (m.in. gotycki poliptyk z ok. 1500 r.) i ogłoszono licytację budynku wraz z cmentarzem (postawiono warunek obrócenia go w godną zamieszkania budowlę). Ponownie starano się go sprzedać w 1811 r. Pozbawiony wszelkiego wyposażenia był schronieniem dla łotrów i złodziei. W 1820 r. wreszcie kościół zakupił prezydent miasta Stanisław Kostka Zarzecki. Zburzony został w 1822 r., a miejsca po nim nie pozwolono zabudować z myślą o powstających Plantach. Pamiątką po nim jest nazwa ul. św. Gertrudy, biegnącej wzdłuż Plant od miejsca, w którym stał niegdyś kościół, do Wawelu. Wraz z kościołem zlikwidowano cmentarz, który służył nie tylko chowaniu skazańców (zaprzestano tego w końcu XVIII w., gdy sądy miejskie utraciły prawo do orzekania kary śmierci), ale w XVII i XVIII w. także grzebaniu ofiar epidemii (m.in. 1707-1710).

Kościół św. Gertrudy został opisany w "Historii żółtej ciżemki" Antoniny Domańskiej.

kościółek św. Gertrudy, rys. St. Bryniarskiego, ze zbiorów A. Grabowskiego, Archiwum Narodowe w Krakowie
kościółek św. Gertrudy, akwarela T. Stachowicza, 1801 r.
kościółek św. Gertrudy, rys. St. Bryniarskiego, ze zbiorów A. Grabowskiego (ze zbiorów Archiwum Narodowego w Krakowie)
kościółek św. Gertrudy, akwarela T. Stachowicza, 1801 r. (ze zbiorów Muzeum Historycznego Miasta Krakowa)
kościółek św. Gertrudy od północnego zachodu, akwarela J. Wojnarowskiego, ok. 1845 r.
kościółek św. Gertrudy, litografia T. Żebrowskiego według akwareli M. Stachowicza
kościółek św. Gertrudy od północnego zachodu, akwarela J. Wojnarowskiego, ok. 1845 r. (ze zbiorów Muzeum Historycznego Miasta Krakowa)
kościółek św. Gertrudy, litografia T. Żebrowskiego według akwareli M. Stachowicza (Rocznik Krakowski, t. 25, s. 155)
kościół św. Gertrudy (na pomarańczowo) na Planie Kołłątajowskim z 1785 r.
fragment Plant, gdzie wznosił się kościół św. Gertrudy
kościół św. Gertrudy (na pomarańczowo) na Planie Kołłątajowskim z 1785 r., wokół cmentarz; poniżej widoczna wylot obecnej ul. Siennej i Brama Nowa (Stare mapy Krakowa i okolic)
fragment Plant, gdzie wznosił się kościół św. Gertrudy, w tle budynki przy ul. św. Gertrudy

Bibliografia

  • Andrzej Haratym, Kraków (z miastami Kazimierzem i Kleparzem oraz przedmieściami i najbliższą okolicą) [w:] Mirosław Nagielski, Krzysztof Kossarzecki, Łukasz Przybyłek, Andrzej Haratym, Zniszczenia szwedzkie na terenie Korony w okresie potopu 1655–1660, Warszawa 2015, s. 325-373.
  • Jan Kracik, Michał Rożek, Hultaje, złoczyńcy, wszetecznice w dawnym Krakowie, Kraków 2010.
  • Michał Rożek, Urbs celeberrima. Przewodnik po zabytkach Krakowa, Kraków 2006.
  • Marian Myszka, Dawne cmentarze Krakowa w świetle badań archeologicznych [w:] Cmentarz Rakowicki w Krakowie ("Krakowska Teka Konserwatorska", t. III), Kraków 2003, s. 121-143.
  • Cmentarz skazańców [w:] Encyklopedia Krakowa, Warszawa-Kraków 2000, s. 119.
  • Iwona Kęder, Wojciech Kęder, Kościoły nieistniejące [w:] Encyklopedia Krakowa, Warszawa-Kraków 2000, s. 450-451.
  • Dzieje Krakowa, red. Janina Bieniarzówna, Jan Marian Małecki, t. II: Janina Bieniarzówna, Jan Marian Małecki, Kraków w wiekach XVI-XVIII, Kraków 1994.
  • Jerzy Wiśniewski, Brzeg zw. też przed Nową Bramą [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, tom V: Małopolska - województwo krakowskie, część I, zesz. 2, opr. Zofia Leszczyńska-Skrętowa, Franciszek Sikora, Jerzy Wiśniewski, przy współpracy Jacka Laberscheka, Wrocław 1985, s. 228-....
  • Michał Rożek, Nie istniejące kościoły Krakowa, "Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej", 1983 (R. 33), s. 95-120.
  • Stanisław Salmonowicz, Sprawa Andrzeja Wierzynka [w:] Stanisław Salmonowicz, Józef Szwaja, Stanisław Waltoś, Pitaval krakowski, Kraków 1974 (wyd. II), s. 26-30.
  • Danuta Rederowa, Studia nad wewnętrznymi dziejami Krakowa porozbiorowego (1796-1809). Część I: Zagadnienia urbanistyczne, "Rocznik Krakowski", t. 34: 1957, z. 2, s. 62-178.
  • Karol Estreicher, Fundacja Wierzynkowa, "Rocznik Krakowski", t. 25: 1934, s. 150-158.
  • Leon Wachholz, Szpitale krakowskie 1220-1920, cz. 2 (Biblioteka Krakowska, nr 60), Kraków 1924.
  • Eugeniusz Barwiński, Kraków na początku XIX wieku, "Rocznik Krakowski", t. 18: 1919, s. 30-49.
  • Ambroży Grabowski, Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego, wyd. Stanisław Estreicher, t. I, Kraków 1909 (Biblioteka Krakowska, nr 40).
  • Ambroży Grabowski, Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego, wyd. Stanisław Estreicher, t. II, Kraków 1909 (Biblioteka Krakowska, nr 41).
  • Stanisław Tomkowicz, Kołłątajowski plan Krakowa z r. 1785, "Rocznik Krakowski", t. 9: 1907, s. 149-176.
  • Klemens Bąkowski, Kronika krakowska 1796-1848, Część 1: Od r. 1796 do 1815, Kraków 1905 (Biblioteka Krakowska, nr 27).
  • Teofil Żebrawski, O kościołach ubyłych w Krakowie [w:] Teofil Żebrawski, Rozmaitości, Kraków 1865, s. 3-29, 31-33.
  • Piotr Jacek (Hiacynt) Pruszcz, Kleynoty stołecznego miástá Krakowa, albo koscioły, y co w nich iest widzenia godnego y znácznego, przez Piotra Hiacyntha Prvszcza, krotko opisane, Powtornie záś z pilnośćią przeyźrzáne, y do druku z additámentem nowych Kośćiołow y Relikwii S. podane, z pozwoleniem Zwierzchnośći Duchowney, Kraków 1745.
  • Przewodnik abo kościołów krakowskich krótkie opisanie wydany w 1603 z widokami Krakowa, którego już nie ma, opr. Justyna Kiliańczyk-Zięba, Kraków 2002.
  •  

    2000-2018 Grzegorz Bednarczyk

    Materiały z tej strony są objęte prawami autorskimi - zajrzyj do informacji na ten temat.