Nieistniejące kościoły Krakowa

Kościół św. Krzyża (Słowiański, benedyktynów słowiańskich)

Kościół św. Krzyża, niegdyś istniejący na miejscu dzisiejszej ul. Słowiańskiej, u jej wylotu do ul. Długiej, ufundowany został przez Władysława Jagiełłę i jego żonę Jadwigę w 1390 r. Założenie zostało dokonane z myślą o benedyktynach obrządku słowiańskiego, którzy mieli brać udział w akcji katolicyzacyjnej na przyłączonej niedawno do Polski Rusi. Ich skuteczność miał podnosić fakt, że sprawowali oni obrządek rzymski (katolicki) w języku słowiańskim (w piśmie posługiwali się głagolicą), zrozumiałym dla ruskiej ludności prawosławnej. Brało się to z ich genezy, wywodzili się bowiem od benedyktynów postępujących zgodnie ze wskazówkami św. Cyryla i Metodego, którzy z czasem zostali wyparci z Czech przez tradycyjne, łacińskie duchowieństwo, przetrwali jednak w krajach bałkańskich (głównie w Dalmacji). W 1347 r. benedyktynów słowiańskich ściągnął na powrót do Pragi cesarz Zygmunt Luksemburski - z myślą o wykorzystaniu ich w budowie podwalin nowej unii kościelnej Wschodu z Zachodem, który to pomysł przeżywał wówczas jeden ze swych renesansów. Działanie Jagiełły i Jadwigi, którzy właśnie z Pragi sprowadzili pierwszych zakonników, wpisywało się w tę samą tendencję. Sam pomysł ich sprowadzenia do Krakowa mógł się brać z wpływu na Jadwigę jej matki Elżbiety, pochodzącej z Bośni - regionu, w którym zgromadzenie to miało mocne korzenie, a może także z kontaktów królowej Jadwigi z księciem oleśnickim Konradem II, który już wcześniej osadził w swym mieście tych zakonników.

Fakt obecności w Krakowie zakonników obrządku słowiańskiego był w przeszłości podstawą do cofania początków kościoła św. Krzyża w bardzo daleką przeszłość, aż do przełomu IX i X w. Taki pogląd zaczerpnęli z prac Adama Naruszewicza i przedstawiali w XIX w. m.in. Ambroży Grabowski i ks. Jerzy Krukowski; zgodnie z nim kościół miał powstać za sprawą uciekinierów z upadającego państwa wielkomorawskiego. Hipoteza ta nie znajduje jednak żadnego potwierdzenia w źródłach pisemnych, nie potwierdziły jej też badania archeologiczne, dlatego została porzucona.

Akt erekcyjny kościoła wystawiono 28 lipca 1390 r. Pierwotnie miał nosić wezwanie Męki Pańskiej, jego zmiana nastąpiła w nieznanych nam okolicznościach. Przeznaczono mu miejsce tuż za obrębem miasta Kleparz, przy drodze biegnącej dalej na północ (dzisiejsza ul. Długa), na obrzeżu kleparskiego Błonia. Zaplanowano wówczas dość duże założenie - przewidywano, iż zamieszka tutaj aż 30 zakonników. Rozmach fundacji został wstrzymany jednak bardzo szybko, już po śmierci Jadwigi w 1399 r. - to właśnie Jadwigę Jan Długosz wskazuje jako główną promotorkę założenia. Ostatecznie powstał tylko drewniany klasztor, mur klasztorny oraz prezbiterium murowanego kościoła (użytkowane jako kaplica) - jeszcze Jan Długosz sto lat później wspominał, że kościół nie jest ukończony. Także zakonników przybyło do Krakowa znacznie mniej niż zaplanowano, źródła nie zawierają żadnych śladów pracy misyjnej, a w III ćwierci XV w. benedyktyni słowiańscy zniknęli stąd zupełnie. Wobec braku mnichów słowiańskich msze łacińskie zaczął tu wtedy odprawiać ks. Jerzy Litwosz.

W 1505 r. prawo patronatu nad kościołem trafiło w ręce parafii św. Floriana, jako swego rodzaju zadośćuczynienie za wyburzenie kilku domów stanowiących jej własność, czy też z których dochody stanowiły uposażenie parafii (zniszczono je podczas oczyszczania przedpola zbudowanego kilka lat wcześniej barbakanu przed Bramą Floriańską). Kilkakrotnie niszczyły świątynię pożary (1528, 1584, Pruszcz wspomina nadto o pożarze jeszcze przed ukończeniem budowy, po którym miała stanąć na miejscu kościoła drewniana kaplica, ta relacja budzi jednak wątpliwości). Akta wizytacji biskupiej z 1599 r. zawierają opis kościoła jako murowanej, choć zaniedbanej kaplicy z czterema oknami i jednym ołtarzem. Wokół znajdował się niewielki, nieogrodzony cmentarz.

Kolejny raz kościół spłonął podczas pożaru w trakcie oblężenia Krakowa w 1655 r. Po tym zdarzeniu został odbudowany staraniem Jana Sroczyńskiego, ławnika wyższego prawa magdeburskiego na zamku krakowskim, jako wotum za zwycięstwo wiedeńskie. Fundator darował na ten cel cały swój majątek, uzyskując również przywileje dla świątyni u króla Jana III Sobieskiego (przywilej z Żółkwi z 1696 r. - m.in. uposażenie na żupach krakowskich; jego treść podaje Ambroży Grabowski). Nowa świątynia została konsekrowana w 1687 lub 1691 r. Była barokowa, zbudowana na rzucie prostokąta, o trójosiowej, dwukondygnacyjnej fasadzie obróconej w stronę obecnej ul. Długiej; wewnątrz znajdowały się marmurowe pomniki Sroczyńskiego oraz Jana III Sobieskiego z małżonkami. Widoczne na rysunku Jana Brodowskiego gotyckie przypory kościoła wskazują, że przynajmniej częściowo wykorzystano mury dawnej, średniowiecznej budowli. Z kolei uderzające podobieństwo fasady do pobliskiego kościoła wizytek wzniesionego w końcu XVII w. według projektu Jana Solariego pozwala przypuszczać, że autorem projektu tego kościoła był ten sam architekt.

W latach 1755 i 1768 nawiedzały go pożary. Po wejściu Austriaków do miasta chylący się ku upadkowi kościół został zajęty przez wojsko i obrócony na skład zboża, a inwentarz kościelny przeniesiono do kościoła św. Walentego. W 1808 r. komisja rządowa stwierdziła, że odnowa zaniedbanej świątyni byłaby zbyt kosztowna i podjęła decyzję o jej rozbiórce i sprzedaży. Sprzedaż nastąpiła w 1818 r. na licytacji za cenę 4.900 złp. Szczepanowi Lubowieckiemu - sumę z licytacji przeznaczono na zakup dóbr we wsi Olsza, z których dochód miał służyć utrzymaniu kościoła św. Floriana. Materiały z rozbiórki posłużyły nowemu właścicielowi do wzniesienia kamienicy przy Rynku Kleparskim. Tak rozbiórkę kościoła wspominał Ambroży Grabowski: "Ja jeszcze pamiętam ten kościółek św. Krzyża na Kleparzu, nie ten pierwiastkowy, najdawniejszy, ale ten, który potem Jan Sroczyński reparował, wystawiony przez królową Jadwigę. Zburzyli go Austrzyacy, bo oni szczególniej burzyć gmachy lubili, zwłaszcza że przecież zawsze z tego cokolwiek oblizało się."

Na miejscu kościoła po jego rozebraniu urządzono plac targowy (dzisiejsza ul. Słowiańska) - zbudowane wówczas jatki mięsne zlikwidowano dopiero po drugiej wojnie światowej. O kościele przypomina tablica na budynku przy rogu ul. Długiej i Słowiańskiej (ul. Długa 40), umieszczona tu staraniem Józefa Łepkowskiego w 1886 r. Pamiątką po nim jest także nazwa ul. Słowiańskiej (oficjalnie nadana w 2. połowie XIX w.), nawiązująca do benedyktynów słowiańskich i tradycji, która długo kazała nazywać ten kościół "słowiańskim", mimo iż benedyktynów nie było tu już w końcu XV w.

kościół św. Krzyża (Słowiański) (w centrum, bez wieży), widok od północnego zachodu, panorama Krakowa M. Meriana, 1619 r.
kościół św. Krzyża (Słowiański), rys. J. Brodowskiego, 1821 r.
kościół św. Krzyża (Słowiański) (w centrum, bez wieży), widok od północnego zachodu, panorama Krakowa M. Meriana, 1619 r. (Krakowski lamus historyczny)
kościół św. Krzyża (Słowiański), rys. J. Brodowskiego, 1821 r. (ze zbiorów Muzeum Historycznego Miasta Krakowa)
kościoły św. Krzyża (Słowiański) oraz św. Walentego, obraz T. Stachowicza, XIX w.
kościół św. Krzyża (na pomarańczowo) na Planie Kołłątajowskim z 1785 r.
kościoły św. Krzyża (Słowiański) oraz św. Walentego, obraz T. Stachowicza, XIX w. ("Kraków", nr 21/22: lipiec-sierpień 2006, s. 12)
kościół św. Krzyża (na pomarańczowo) na Planie Kołłątajowskim z 1785 r.; poniżej ulica Długa i za nią kościół św. Walentego (Stare mapy Krakowa i okolic)
plac Słowiański, widok od wschodu
tablica upamiętniająca kościół św. Krzyża na budynku na rogu ul. Długiej i placu Słowiańskiego
plac Słowiański, widok od wschodu
tablica upamiętniająca kościół św. Krzyża na budynku na rogu ul. Długiej i placu Słowiańskiego

Bibliografia

  • Andrzej Haratym, Kraków (z miastami Kazimierzem i Kleparzem oraz przedmieściami i najbliższą okolicą) [w:] Mirosław Nagielski, Krzysztof Kossarzecki, Łukasz Przybyłek, Andrzej Haratym, Zniszczenia szwedzkie na terenie Korony w okresie potopu 1655–1660, Warszawa 2015, s. 325-373.
  • Dariusz Niemiec, Archeologia w badaniach nad średniowiecznymi miastami Ziemi Krakowskiej (mszps, praca doktorska w Instytucie Archeologii UJ, Kraków 2009).
  • Zbigniew Beiersdorf, Kleparz [w:] Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta, red. J. Wyrozumski, Kraków 2007 (Biblioteka Krakowska, nr 150), s. 427-454.
  • Michał Rożek, Urbs celeberrima. Przewodnik po zabytkach Krakowa, Kraków 2006.
  • Iwona Kęder, Wojciech Kęder, Kościoły nieistniejące [w:] Encyklopedia Krakowa, Warszawa-Kraków 2000, s. 450-451.
  • Słowiańska ulica [w:] Encyklopedia Krakowa, Warszawa-Kraków 2000, s. 904.
  • Dzieje Krakowa, red. Janina Bieniarzówna, Jan Marian Małecki, t. II: Janina Bieniarzówna, Jan Marian Małecki, Kraków w wiekach XVI-XVIII, Kraków 1994.
  • Dzieje Krakowa, red. Janina Bieniarzówna, Jan Marian Małecki, t. I: Jerzy Wyrozumski, Kraków do schyłku wieków średnich, Kraków 1992.
  • Jan Kracik, Konfederaci barscy w Krakowie. Nieznany diariusz wydarzeń 1768 roku, "Rocznik Krakowski", t. LVI: 1990, s. 149-159.
  • Tadeusz M. Trajdos, Fundacja klasztoru benedyktynów słowiańskich na Kleparzu w Krakowie, "Rocznik Krakowski", t. LIV: 1988, s. 73-89.
  • Michał Rożek, Nie istniejące kościoły Krakowa, "Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej", 1983 (R. 33), s. 95-120.
  • Emanuel Murray, Emanuela Murraya Opisanie topograficzne i filozoficzne miasta Krakowa, opr. Karol Estreicher, "Rocznik Krakowski", t. 48: 1977, s. 77-157.
  • Jan Kwaśniewicz, Kleparz do 1795 roku [w:] Z dziejów Kleparza. W 600 rocznicę nadania praw miejskich przez króla Kazimierza Wielkiego, Kraków 1968, s. 12-32.
  • Danuta Rederowa, Studia nad wewnętrznymi dziejami Krakowa porozbiorowego (1796-1809). Część I: Zagadnienia urbanistyczne, "Rocznik Krakowski", t. 34: 1957, z. 2, s. 62-178.
  • Janina Dzikówna, Kleparz do 1528 roku, Kraków 1932 (Biblioteka Krakowska, nr 74).
  • Klemens Bąkowski, Dzieje Krakowa, Kraków 1911.
  • Ambroży Grabowski, Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego, wyd. Stanisław Estreicher, t. II, Kraków 1909 (Biblioteka Krakowska, nr 41).
  • Maksymilian Gumplowicz, Początki Biskupstwa Krakowskiego, "Przegląd Historyczny", t. 5: 1907, z. 1, s. 1-21, z. 2, s. 139-153, z. 3, s. 275-296.
  • Klemens Bąkowski, Kronika krakowska 1796-1848, Część 2: Od r. 1816 do 1831, Kraków 1906 (Biblioteka Krakowska, nr 30).
  • Stanisław Tomkowicz, Napisy domów krakowskich, Kraków 1899.
  • Józef Krukowski, O słowiańskim kościele św. Krzyża i klasztorze Benedyktynów założonym przez Jadwigę i Jagiełłę na Kleparzu w Krakowie 1390 roku, Kraków 1886.
  • Ambroży Grabowski, Starożytnicze wiadomości o Krakowie. Zbiór pism z pamiętników tyczących się opisowej i dziejowej przeszłości, oraz zwyczajów tej dawnej stolicy kraju, z dodatkiem różnych szczegółów Polaków zająć mogących, Kraków 1852.
  • Piotr Jacek (Hiacynt) Pruszcz, Kleynoty stołecznego miástá Krakowa, albo koscioły, y co w nich iest widzenia godnego y znácznego, przez Piotra Hiacyntha Prvszcza, krotko opisane, Powtornie záś z pilnośćią przeyźrzáne, y do druku z additámentem nowych Kośćiołow y Relikwii S. podane, z pozwoleniem Zwierzchnośći Duchowney, Kraków 1745.
  • Przewodnik abo kościołów krakowskich krótkie opisanie wydany w 1603 z widokami Krakowa, którego już nie ma, opr. Justyna Kiliańczyk-Zięba, Kraków 2002.
  •  

    2000-2018 Grzegorz Bednarczyk

    Materiały z tej strony są objęte prawami autorskimi - zajrzyj do informacji na ten temat.