Nieistniejące kościoły Krakowa

Kościół św. Michała i św. Józefa (św. Michała, karmelitów bosych)

Kościół ten, wraz z klasztorem karmelitów bosych, powstał na początku XVI w. przy ówczesnych murach obronnych miasta, od ich wewnętrznej strony (w bezpośrednim sąsiedztwie założenia znajdowała się Baszta Murarzy, zwana wcześniej Legacką). Karmelici przybyli do Krakowa ok. 1605 r., a pierwszy ich klasztor znalazł się na Wesołej (z kościołem Niepokalanego Poczęcia NMP, do dzisiaj istniejącym i zwanym zwyczajowo kościołem św. Łazarza). Pragnęli jednak siedziby w bezpieczniejszym miejscu, w mieście. Kościół i klasztor św. Michała powstały na miejscu tzw. "malowanego dworu" Tęczyńskich (podarowanego karmelitom przez Andrzeja Tęczyńskiego w 1610 r.), hospicjum należącego do benedyktynów tynieckich (oddanego karmelitom dzięki zakupowi na rzecz benedyktynów innego domu w Krakowie przez wojewodę krakowskiego Mikołaja Zebrzydowskiego) i łaźni miejskiej (oddanej przez magistrat). Karmelici pozyskali też fragmenty ogrodów kapituły krakowskiej. Wspomniany "malowany dwór" Tęczyńskich wzniesiony został tutaj przed 1573 r., wcześniej na tym miejscu znajdował się dwór Gniewosza z Dalewic z końca XIV w., wzniesiony na miejscu jednego z zespołów obronnych funkcjonujących przy północnych narożnikach Okołu. Być może to w tym miejscu znajdowało się wcześniej znane ze źródeł "castrum" Konrada Mazowieckiego, które ten miał postawić u ujścia Rudawy do Wisły podczas walk o tron książęcy w Krakowie w 1246 r. XX-wieczne badania archeologiczne wykazały pod zabudowaniami dawnego klasztoru relikty dawnych fortyfikacji, być może jednej z bram średniowiecznego Okołu.

Budowę kościoła rozpoczęto w 1611 r., karmelici bosi zamieszkali tutaj w 1617 r., a konsekracja świątyni przez biskupa krakowskiego Jakuba Zadzika miała miejsce 26 października 1636 r. Pomocą finansową przy budowie kościoła posłużył m.in. Stanisław Lubomirski, a projektantem założenia był prawdopodobnie związany z nim Maciej Trapola (autor m.in. projektu kościoła w Wiśniczu Nowym). Było to jedno z największych założeń sakralnych powstałych w tym okresie w Krakowie. Sam kościół znajdował się na rogu dzisiejszych ulic Poselskiej i Senackiej, był jednonawowy, z transeptem. Po bokach nawy głównej zamiast naw bocznych znajdowało się po parze połączonych przejściami kaplic (ołtarze znajdowały się też w ramionach transeptu). Od strony klasztoru znajdowała się empora. Fasada z głównym wejściem do kościoła ozdobionym marmurowym portalem z tablicą dedykacyjną znajdowała się od wschodu, tj. od strony ul. Senackiej (dawniej zwanej w zachodniej części ulicą św. Michała, podczas gdy obecną ul. Poselską zwano ulicą św. Józefa). W murach węższego, prostokątnego prezbiterium umieszczono w XVII w. m.in. epitafia biskupa łuckiego Andrzeja Gembickiego i biskupa krakowskiego Piotra Gembickiego. Pod transeptem znajdowały sie krypty. Za ołtarzem był ukryty chór zakonny. Od zachodu i południa do kościoła przylegał klasztor. Wśród jego zabudowań stała dzwonnica, do dziś zachowana. Główny ołtarz wykonano z czarnego marmuru dębnickiego i umieszczono w nim obraz przedstawiający św. Michała pędzla zapewne Tomasza Dolabelli. W ramionach transeptu znajdowały się ołtarze św. Teresy i św. Józefa.

W tym ostatnim ołtarzu w 1669 r. znalazł się obraz św. Józefa (autorstwa rzymskiego karmelity, Łukasza od św. Karola), wówczas też powołano popularne bractwo pod jego wezwaniem (ok. 1690 r. podniesione do rangi arcybractwa). Obraz otoczono powszechnym kultem i podczas wojny północnej radni miejscy Krakowa ogłosili św. Józefa patronem miasta. Zostało to ogłoszone 11 maja 1715 r., gdy w uroczystej procesji obraz niesiono wokół Rynku. Dzień opieki św. Józefa stał się miejskim świętem.

Karmelici przez cały okres istnienia klasztoru prowadzili tutaj studium teologiczne, tu też mieściły się władze polskiej prowincji zakonu. W 1631 r. przeniesiono tu oratorium akademickie, które jednak już w 1643 r. trafiło do kaplicy przy gimnazjum Nowodworskiego. W 1787 r. prymas Michał Poniatowski przeniósł tu karmelitów z Wesołej (ich tamtejsze zabudowania oddał szarytkom, w klasztorze utworzył szpital św. Łazarza, a kościół zamienił na szpitalną kaplicę). W 1797 r. karmelici zostali i stąd usunięci przez władze austriackie (zakonnicy przenieśli się do Czernej koło Krzeszowic). W gmachu poklasztornym znalazło się więzienie (zwane później zwyczajowo przez cały okres jego istnienia więzieniem św. Michała). Kościół początkowo służył jako miejsce nabożeństwa dla więźniów, jednak popadał w coraz większą ruinę. Zamknięto go w latach 1832-1835, a w 1872 r. jego budynek ostatecznie zburzono (znajdował się w kiepskim stanie, z popękanym sklepieniem) i postawiono na tym miejscu nowe pomieszczenia sądu (część murów wykorzystano); także gmach poklasztorny rozbudowano i przebudowano. Więzienie działało w tych budynkach przez cały okres zaborów, międzywojenny, było też wykorzystywane przez Niemców podczas II wojny światowej i władze komunistyczne w pierwszych latach powojennych. W 1954 budynek przekazano Muzeum Archeologicznemu, później znalazło tutaj też siedzibę Muzeum Geologiczne (w dobudowanej wówczas części gmachu), oba funkcjonujące do dzisiaj.

Wiele elementów wyposażenia dawnego kościoła św. Józefa i św. Michała znalazło się później w innych świątyniach krakowskich. Do kościoła franciszkanów, zniszczonego wielkim pożarem miasta w 1850 r. w czasie jego odnowy przeniesiono od św. Michała cztery marmurowe ołtarze umieszczone w nawie głównej, ołtarz do kaplicy Matki Boskiej Bolesnej, ambonę, krucyfiks w transepcie (dawniej w chórze zakonnym karmelitów), wykorzystano też posadzkę. Słynący cudami krucyfiks znalazł się w kościele kapucynów (pełnili posługę duszpasterską w więzieniu św. Michała). Do kościoła św. Katarzyny na Kazimierzu trafił ołtarz św. Teresy (znajduje się w nawie północnej), a do kościoła w Jaworznie ołtarz św. Józefa. Epitafia przeniesiono do kościoła bernardynów na Stradomiu. Obraz patrona Krakowa św. Józefa umieszczono w kościele karmelitów bosych przy ul. Rakowickiej. Gmachy muzealne, choć przebudowane, zachowały w swych murach substancję klasztorną, m.in. można odnaleźć portal jednej z dawnych kaplic kościelnych (Św. Krzyża).

kościół św. Michała (nr 28), widok od północnego zachodu, miedzioryt Ch. Haffnera, 1750 r.
kościół św. Michała, rycina z 1797 r.
kościół św. Michała (nr 28), widok od północnego zachodu, miedzioryt Ch. Haffnera, 1750 r. (Krakowski lamus historyczny)
kościół św. Michała, rycina z 1797 r. (Muzeum Archeologiczne w Krakowie)
Baszta Murarzy i kościół św. Michała, obraz J. Głogowskiego, początek XIX w.
Baszta Murarzy, w tle klasztor św. Michała, kopia Kajetana Veita z rysunku Jerzego Głogowskiego z ok. 1803-1809
Baszta Murarzy i kościół św. Michała, obraz J. Głogowskiego, początek XIX w. (Krakowski lamus historyczny)
Baszta Murarzy, w tle klasztor św. Michała, kopia Kajetana Veita z rysunku Jerzego Głogowskiego z ok. 1803-1809 (Nieruchomości miasta Krakowa w czasach Sejmu Czteroletniego. Opis z 1792 roku, il. 27)
Baszta Prochowa, w tle dachy kościoła św. Michała, kopia Kajetana Veita z rysunku Jerzego Głogowskiego z ok. 1803-1809
obraz patrona Krakowa św. Józefa, pierwotnie w kościele św. Michała i Józefa, obecnie w kościele karmelitów przy ul. Rakowickiej
Baszta Prochowa, w tle dachy kościoła św. Michała, kopia Kajetana Veita z rysunku Jerzego Głogowskiego z ok. 1803-1809 (Nieruchomości miasta Krakowa w czasach Sejmu Czteroletniego. Opis z 1792 roku, il. 28)
obraz patrona Krakowa św. Józefa, pierwotnie w kościele św. Michała i Józefa, obecnie w kościele karmelitów przy ul. Rakowickiej
pochodzący z kaplicy Matki Boskiej Szkaplerznej w kościele karmelitów ołtarz z 1754 r., zapewne projektu Franciszka Placidiego, z obrazem Matki Boskiej zwanej Wesołą, obecnie w nawie kościoła franciszkanów
pochodzący z kaplicy św. Anny w kościele karmelitów ołtarz z 1754 r., zapewne projektu Franciszka Placidiego, z obrazem św. Józefa, obecnie w nawie kościoła franciszkanów
pochodzący z kaplicy Matki Boskiej Szkaplerznej w kościele karmelitów ołtarz z 1754 r., zapewne projektu Franciszka Placidiego, z obrazem Matki Boskiej zwanej Wesołą, obecnie w nawie kościoła franciszkanów
pochodzący z kaplicy św. Anny w kościele karmelitów ołtarz z 1754 r., zapewne projektu Franciszka Placidiego, z obrazem św. Józefa, obecnie w nawie kościoła franciszkanów
pochodzący z kościoła karmelitów ołtarz, obecnie w nawie kościoła franciszkanów z obrazem św. Maksymiliana Kolbego
pochodzący z kościoła karmelitów ołtarz, obecnie w nawie kościoła franciszkanów z obrazem Serca Bożego
pochodzący z kościoła karmelitów ołtarz, obecnie w nawie kościoła franciszkanów z obrazem św. Maksymiliana Kolbego
pochodzący z kościoła karmelitów ołtarz, obecnie w nawie kościoła franciszkanów z obrazem Serca Bożego
ołtarz św. Teresy, pierwotnie w transepcie kościoła karmelitów, obecnie w północnej nawie kościoła św. Katarzyny
epitafium podstolego koronnego Bogusława Łubieńskiego (zm. 1739), obecnie w południowej nawie kościoła bernardynów
ołtarz św. Teresy, pierwotnie w transepcie kościoła karmelitów, obecnie w północnej nawie kościoła św. Katarzyny
epitafium podstolego koronnego Bogusława Łubieńskiego (zm. 1739), obecnie w południowej nawie kościoła bernardynów
epitafium biskupa łuckiego Andrzeja Gembickiego (zm. 1654), pierwotnie w prezbiterium kościoła św. Józefa i Michała, obecnie w północnej nawie kościoła bernardynów
epitafium biskupa krakowskiego Piotra Gembickiego (zm. 1657), pierwotnie w prezbiterium kościoła św. Józefa i Michała, obecnie w północnej nawie kościoła bernardynów
epitafium biskupa łuckiego Andrzeja Gembickiego (zm. 1654), pierwotnie w prezbiterium kościoła św. Józefa i Michała, obecnie w północnej nawie kościoła bernardynów
epitafium biskupa krakowskiego Piotra Gembickiego (zm. 1657), pierwotnie w prezbiterium kościoła św. Józefa i Michała, obecnie w północnej nawie kościoła bernardynów
obraz św. Józefa z dzieciątkiem z kościoła św. Michała i Józefa, miedzioryt Josepha Erazma Bellinga, 3 ćwierć XVIII w.
plan kościoła i klasztoru według pomiarów z 1797 r.
obraz św. Józefa z dzieciątkiem z kościoła św. Michała i Józefa, miedzioryt Josepha Erazma Bellinga, 3 ćwierć XVIII w. (ze strony Dar dla Magdaleny)
plan kościoła i klasztoru według pomiarów z 1797 r. (B.J. Wanat, Kult Świętego Józefa Oblubieńca..., s. 52)
kościół św. Michała i Józefa (na pomarańczowo) na Planie Kołłątajowskim z 1785 r.
kompleks pokarmelicki (kościół Św. Michała i Józefa z klasztorem zamienionym na więzienie), fragment planu katastralnego z 1848 r.
kościół św. Michała i Józefa (na pomarańczowo) na Planie Kołłątajowskim z 1785 r., wokół zabudowania klasztorne; ulica św. Michała to obecna ulica Senacka, a św. Józefa to obecna Poselska (Stare mapy Krakowa i okolic)
kompleks pokarmelicki (kościół Św. Michała i Józefa z klasztorem zamienionym na więzienie), fragment planu katastralnego z 1848 r. (ze zbiorów Archiwum Narodowego w Krakowie)
gmach Muzeum Archeologicznego od strony ul. Senackiej, róg ul. Poselskiej, niegdyś tutaj znajdowała się główna fasada kościoła
dawny budynek klasztorny, widok od południowego zachodu, z ogrodów Muzeum Archeologicznego
gmach Muzeum Archeologicznego od strony ul. Senackiej, róg ul. Poselskiej, niegdyś tutaj znajdowała się główna fasada kościoła
dawny budynek klasztorny, widok od południowego zachodu, z ogrodów Muzeum Archeologicznego
wieża w północno-zachodniej części zabudowań Muzeum Archeologicznego, stanowiąca niegdyś część kompleksu karmelitańskiego
wieża w północno-zachodniej części zabudowań Muzeum Archeologicznego, stanowiąca niegdyś część kompleksu karmelitańskiego

Bibliografia

  • Zdzisław Gajda, Przewodnik po Krakowie dla medyków czyli Kraków medyczny w aspekcie historycznym, Kraków 2015.
  • Kamila Follprecht, Zmiany własności nieruchomości w Krakowie związane z kasatami klasztorów przełomu XVIII i XIX w., „Hereditas Monasteriorum”, t. 5: 2014, s. 27-41.
  • Dariusz Niemiec, Archeologia w badaniach nad średniowiecznymi miastami Ziemi Krakowskiej (mszps, praca doktorska w Instytucie Archeologii UJ, Kraków 2009).
  • Waldemar Komorowski, Rozwój urbanistyczno-architektoniczny Krakowa intra muros w średniowieczu (od połowy XIV wieku) [w:] Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta, red. J. Wyrozumski, Kraków 2007 (Biblioteka Krakowska, nr 150), s. 153-188.
  • Waldemar Komorowski, Kamila Follprecht, Rozwój urbanistyczno-architektonicznych Krakowa intra muros w czasach nowożytnych [w:] Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta, red. J. Wyrozumski, Kraków 2007 (Biblioteka Krakowska, nr 150), s. 189-295.
  • Michał Rożek, Urbs celeberrima. Przewodnik po zabytkach Krakowa, Kraków 2006.
  • Jan Krukowski, Szkolnictwo parafialne Krakowa w XVII wieku, Kraków 2001 (Prace Monograficzne Akademii Pedagogicznej im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, nr 319).
  • Karmelici bosi [w:] Encyklopedia Krakowa, Warszawa-Kraków 2000, s. 393.
  • Iwona Kęder, Wojciech Kęder, Kościoły nieistniejące [w:] Encyklopedia Krakowa, Warszawa-Kraków 2000, s. 450-451.
  • Muzeum Archeologiczne [w:] Encyklopedia Krakowa, Warszawa-Kraków 2000, s. 634-635.
  • Więzienia i areszty śledcze [w:] Encyklopedia Krakowa, Warszawa-Kraków 2000, s. 1045-1046.
  • Dzieje Krakowa, red. Janina Bieniarzówna, Jan Marian Małecki, t. II: Janina Bieniarzówna, Jan Marian Małecki, Kraków w wiekach XVI-XVIII, Kraków 1994.
  • Michał Rożek, Nie istniejące kościoły Krakowa, "Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej", 1983 (R. 33), s. 95-120.
  • Benignus Józef Wanat, Kult Świętego Józefa Oblubieńca NMP u Karmelitów Bosych w Krakowie: Informator historyczny, Kraków 1981.
  • Maria Borowiejska-Birkenmajerowa, Kształt średniowiecznego Krakowa, Kraków 1975.
  • Jerzy Langman, Dawne klasztory OO. Karmelitów bosych w Polsce. Klasztor św. Michała i św. Józefa w Krakowie, "Głos Karmelu", R. VIII: 1934, nr 3, s. 117-120.
  • Jerzy Langman, Dawne klasztory OO. Karmelitów bosych w Polsce. Wnętrze zburzonego kościoła karmelickiego śś. Michała i Józefa w Krakowie, "Głos Karmelu", R. VIII: 1934, nr 4, s. 154-157, nr 5, s. 198-202.
  • Jerzy Langman, Zabytki pozostałe po zburzonym kościele śś. Michała i Józefa w Krakowie, "Głos Karmelu", R. VIII: 1934, nr 6, s. 233-235.
  • Jerzy Langman, Kościół św. Michała w Krakowie i ośrodkiem kultu św. Józefa, "Głos Karmelu", R. VIII: 1934, nr 7, s. 265-267.
  • Eugeniusz Barwiński, Kraków na początku XIX wieku, "Rocznik Krakowski", t. 18: 1919, s. 30-49.
  • Stanisław Tomkowicz, Kołłątajowski plan Krakowa z r. 1785, "Rocznik Krakowski", t. 9: 1907, s. 149-176.
  • Stanisław Tomkowicz, Napisy domów krakowskich, Kraków 1899.
  • Jan Chełmecki, Wspomnienie o kościele Ś. Michała niegdyś OO. Karmelitów Bosych w Krakowie, Kraków 1860.
  • Piotr Jacek (Hiacynt) Pruszcz, Kleynoty stołecznego miástá Krakowa, albo koscioły, y co w nich iest widzenia godnego y znácznego, przez Piotra Hiacyntha Prvszcza, krotko opisane, Powtornie záś z pilnośćią przeyźrzáne, y do druku z additámentem nowych Kośćiołow y Relikwii S. podane, z pozwoleniem Zwierzchnośći Duchowney, Kraków 1745.
  •  

    2000-2018 Grzegorz Bednarczyk

    Materiały z tej strony są objęte prawami autorskimi - zajrzyj do informacji na ten temat.