Nieistniejące kościoły Krakowa

Kościół św. Wawrzyńca (św. Wawrzyńca i św. Bartłomieja)

Pierwotnie był to kościół parafialny nieistniejącej obecnie wsi Bawół. Wieś wzmiankowana jest już w końcu XII w., sam kościół dopiero w latach 1322 i 1326. Jego powstanie można datować na XIII w.; wzmianka u Jana Długosza dotycząca wieku parafii pozwala przypuszczać, że ta powstała w 1276 r. - a skądinąd wiadomo, że w 1278 r. Wawrzyniec z Bawołu sprzedał wieś kapitule krakowskiej, może zatem nastąpiła wówczas lokacja wsi powiązana z budową kościoła. Na wiekowość kościoła wskazuje też tradycyjny przekaz o rzekomej fundacji kościoła przez Piotra Własta. Wezwanie kościoła można też wiązać z osobą właściciela Bawołu w końcu XIII w. - wzmiankowanego w źródłach Wawrzyńca. Nie jest jednak jasne, czy to dzięki niemu kościół nosi swoje wezwanie (tak m.in. Klemens Bąkowski), czy też raczej to imię komesa pochodzi od wezwania kościoła (tak Jerzy Wyrozumski). Tomasz Węcławowicz przedstawił teorię, jakoby fundacja tej świątyni była związana z fundacjami kościołów św. Floriana i św. Szczepana (ponieważ wszyscy ci święci pojawiają się w legendzie o relikwiach św. Floriana) i stanowiła element szerszego planu otoczenia Krakowa świątyniami o określonych wezwaniach (rodzaj kalendarza liturgicznego).

W 1340 r. król Kazimierz Wielki (który nie wiadomo jakim sposobem stał się właścicielem Bawołu, wcześniejsze bowiem wzmianki o Bawole nie traktują go jako własności królewskiej) oddał Bawół założonemu przez siebie krótko wcześniej miastu Kazimierz - centralna część Bawołu (nawsie, którego relikt stanowi obecna ul. Szeroka) wraz z kościołem św. Wawrzyńca znalazły się w granicach miasta, w jego wschodniej części. Zdaniem części badaczy w tej okolicy Kazimierz Wielki podjął fundację swojej Akademii Krakowskiej, w związku z czym Stefan Świszczowski przypuszczał, że kościół św. Wawrzyńca mógł być przymierzany do roli kolegiaty akademickiej (później w miejscu późniejszego miasta żydowskiego Jan Długosz podjął nieudaną fundację klasztoru kartuzów). Z tym zamierzeniem mogły być związane procesje krakowskich żaków do kościoła św. Wawrzyńca organizowane corocznie 10 sierpnia (ich uczestnicy często dawali się we znaki okolicznym mieszkańcom, zwłaszcza Żydom).

Król Kazimierz Wielki podjął też wysiłek budowy dla nowego miasta nowej fary, w efekcie czego w 1439 r. siedzibę parafii przeniesiono na rzecz kanoników laterańskich do kościoła Bożego Ciała. Był to duży cios dla znaczenia kościoła, stał się on wtedy jedynie kościołem filialnym. W końcu XV w. powstało tuż obok kościoła kazimierskie miasto żydowskie (w 1583 r. granice miasta żydowskiego poszerzono aż do granicy cmentarza przykościelnego, w 1627 r. zbudowano mur oddzielający cmentarz od miasta żydowskiego).

Wizytacja z 1599 r. wspomina o kościele św. Wawrzyńca jako o murowanej kaplicy (wzmiankowany jest też cmentarz, użytkowany do chowania topielców - ale ten musiał istnieć już dawniej jako parafialny, jego wcześniejszą metrykę potwierdzają badania archeologiczne). Z przekazu Stefana Ranotowicza z kolei wynika, że dopiero w 1635 r. drewniany kościół św. Wawrzyńca miał zostać zburzony na polecenie prepozyta kanoników regularnych Marcina Kłoczyńskiego, który na tym miejscu polecił wznieść nowy, murowany - konsekrowany w 1642 r. Kościół zniszczony został także podczas "potopu", a potem odbudowany (nie znamy daty odbudowy ani jej inspiratora).

Kościół został zburzony ostatecznie w końcu wieku XVIII, po roku 1785 (jest widoczny na sporządzonym wówczas planie kołłątajowskim). Stał u zbiegu dzisiejszych ulic św. Wawrzyńca (nazwa notowana już w średniowieczu) i Bartosza. W kościele Bożego Ciała mają znajdować się pochodzące stąd obraz i relikwiarz św. Wawrzyńca. Stanisław Tomkowicz wspomina mającą niegdyś upamiętniać kościół tablicę marmurową z 1627 r.

kościół św. Wawrzyńca, widok od północnego zachodu, panorama Krakowa M. Meriana, 1619 r.
kościół św. Ducha (na pomarańczowo) na Planie Kołłątajowskim z 1785 r.
kościół św. Wawrzyńca, widok od północnego zachodu, panorama Krakowa M. Meriana, 1619 r. (Krakowski lamus historyczny)
kościół św. Wawrzyńca (na pomarańczowo) na Planie Kołłątajowskim z 1785 r.; obok widoczne oddzielone murem miasto żydowskie, Wielka Ulica to obecna ul. Szeroka (Stare mapy Krakowa i okolic)
skrzyżowanie ul. Św. Wawrzyńca z ul. Bartosza (na tyłach kamienic po prawej stał niegdyś kościół św. Wawrzyńca), w głębi plac Bawół
plac Bawół (na tyłach widocznych kamienic stał niegdyś kościół św. Wawrzyńca)
skrzyżowanie ul. Św. Wawrzyńca z ul. Bartosza (na tyłach kamienic po prawej stał niegdyś kościół św. Wawrzyńca), w głębi plac Bawół
plac Bawół (na tyłach widocznych kamienic stał niegdyś kościół św. Wawrzyńca)

Bibliografia

  • Tomasz Węcławowicz, Topographia sacra romańskiego Krakowa [w:] Kraków romański. Materiały sesji naukowej odbytej 13 kwietnia 2013 roku, Kraków 2014 (Kraków w Dziejach Narodu, nr 33), s. 45-53.
  • Dariusz Niemiec, Archeologia w badaniach nad średniowiecznymi miastami Ziemi Krakowskiej (mszps, praca doktorska w Instytucie Archeologii UJ, Kraków 2009).
  • Bogusław Krasnowolski, Lokacje i rozwój Krakowa, Kazimierza i Okołu. Problematyka rozwiązań urbanistycznych [w:] Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta, red. J. Wyrozumski, Kraków 2007 (Biblioteka Krakowska, nr 150), s. 355-426.
  • Michał Rożek, Urbs celeberrima. Przewodnik po zabytkach Krakowa, Kraków 2006.
  • Marian Myszka, Dawne cmentarze Krakowa w świetle badań archeologicznych [w:] Cmentarz Rakowicki w Krakowie ("Krakowska Teka Konserwatorska", t. III), Kraków 2003, s. 121-143.
  • Jan Krukowski, Szkolnictwo parafialne Krakowa w XVII wieku, Kraków 2001 (Prace Monograficzne Akademii Pedagogicznej im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, nr 319).
  • Bawół [w:] Encyklopedia Krakowa, Warszawa-Kraków 2000, s. 50.
  • Cmentarze [w:] Encyklopedia Krakowa, Warszawa-Kraków 2000, s. 123-124.
  • Iwona Kęder, Wojciech Kęder, Kościoły nieistniejące [w:] Encyklopedia Krakowa, Warszawa-Kraków 2000, s. 450-451.
  • Dzieje Krakowa, red. Janina Bieniarzówna, Jan Marian Małecki, t. II: Janina Bieniarzówna, Jan Marian Małecki, Kraków w wiekach XVI-XVIII, Kraków 1994.
  • Dzieje Krakowa, red. Janina Bieniarzówna, Jan Marian Małecki, t. I: Jerzy Wyrozumski, Kraków do schyłku wieków średnich, Kraków 1992.
  • Bogusław Krasnowolski, Z badań nad architekturą i urbanistyką krakowskiego Kazimierza w okresie późnośredniowiecznym i nowożytnym, "Rocznik Krakowski", t. LV: 1989, s. 103-112.
  • Jan Krukowski, Z dziejów szkolnictwa parafialnego Krakowa w okresie odrodzenia, Kraków 1986 (Prace Monograficzne Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Krakowie, t. 74).
  • Michał Rożek, Nie istniejące kościoły Krakowa, "Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej", 1983 (R. 33), s. 95-120.
  • Stefan Świszczowski, Miasto Kazimierz pod Wawelem, Kraków 1981.
  • Franciszek Sikora, Bawół [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, tom V: Małopolska - województwo krakowskie, część I, zesz. 1, opr. Zofia Leszczyńska-Skrętowa, Franciszek Sikora, Wrocław 1980, s. 28-....
  • Maria Borowiejska-Birkenmajerowa, Kształt średniowiecznego Krakowa, Kraków 1975.
  • Klemens Bąkowski, Kraków przed lokacją z roku 1257, Kraków 1955 (Biblioteka Krakowska, nr 88).
  • Wanda Konieczna, Początki Kazimierza (do r. 1419) [w:] Studia nad przedmieściami Krakowa, Kraków 1938 (Biblioteka Krakowska, nr 94), s. 7-90.
  • Klemens Bąkowski, Dzieje Krakowa, Kraków 1911.
  • Stanisław Tomkowicz, Napisy domów krakowskich, Kraków 1899.
  • Władysław Łuszczkiewicz, Kościół Bożego Ciała. Jego dzieje i zabytki, Kraków 1898 (Biblioteka Krakowska, nr 5).>
  • Piotr Jacek (Hiacynt) Pruszcz, Kleynoty stołecznego miástá Krakowa, albo koscioły, y co w nich iest widzenia godnego y znácznego, przez Piotra Hiacyntha Prvszcza, krotko opisane, Powtornie záś z pilnośćią przeyźrzáne, y do druku z additámentem nowych Kośćiołow y Relikwii S. podane, z pozwoleniem Zwierzchnośći Duchowney, Kraków 1745.
  • Przewodnik abo kościołów krakowskich krótkie opisanie wydany w 1603 z widokami Krakowa, którego już nie ma, opr. Justyna Kiliańczyk-Zięba, Kraków 2002.
  •  

    2000-2018 Grzegorz Bednarczyk

    Materiały z tej strony są objęte prawami autorskimi - zajrzyj do informacji na ten temat.