Kościół św. Macieja i św. Mateusza
Kościółek ten został zbudowany w 1425 r. z fundacji ks. Stanisława Reya (Roya), proboszcza parafii św. Szczepana. Stał w północno-wschodniej części dzisiejszego placu Szczepańskiego, na północ od kościoła św. Szczepana. W 1585 r. został przejęty przez jezuitów (razem z kościołem św. Szczepana), których sprowadził tu krótko wcześniej ówczesny proboszcz od św. Szczepana, ks. Tomasz Płaza. Zakonnicy powiększyli kaplicę, a kosztem okolicznych domów zbudowali przy niej gmach nowicjatu (budowa trwała do 1637 r., ale nowicjat istniał tu, przeniesiony z Braniewa, od 1586 r.; w jego uposażenie weszły wsie pod Pińczowem: Stępocice i Przecławka, podarowane przez Annę Kormanicką). Kościół był niewielkich rozmiarów (bywa nazywany kaplicą), prostokątny, z dzwonnicą i małą sygnaturką na dachu, przylegała do niego niewielka prostokątna zakrystia lub kaplica. Zbudowany w stylu gotyckim, urządzenie wnętrza zaś było barokowe. Pod kaplicą znajdowała się krypta. Między kaplicą a kościołem św. Szczepana biegł niewielki zaułek nazywany ulicą św. Macieja.
Po kasacie jezuitów (1773) kompleks przejęła Komisja Edukacji Narodowej. Początkowo Komisja miała zamiar przekazać dawne kolegium szarytkom w celu założenia tutaj przytułku – ponieważ jednak nie chciało przekazać przynależnych mu wcześniej dochodów, szarytki zrezygnowały. Po trzech latach właścicielem budynków zostało miasto, które w zabudowaniach nowicjatu urządziło koszary miejskie. Warunkiem przekazania było utrzymanie sakralnej funkcji kaplicy, rada miejska postanowiła ją zatem przeznaczyć na nabożeństwa cechowe (zawarto umowę z 16 cechami, które zobowiązały się do corocznej składki na utrzymanie kościoła). Zachował się szczegółowy opis koszar z 1792 r. – dwupiętrowego gmachu zawierającego kilkadziesiąt pomieszczeń, niekiedy mocno zniszczonych. W 1801 r. zburzono kościółek (wyposażenie sprzedano na licytacji). W pozostałych budynkach w początkowym okresie po trzecim rozbiorze urządzone zostały koszary wojska austriackiego – planowano nawet budowę nowego gmachu na te cele na miejscu zburzonych świątyń św. Szczepana oraz św. Macieja i św. Mateusza, jednak początkowo zadowolono się byłymi koszarami miejskimi (dawnym nowicjatem), a po kilku latach przeniesiono koszary na Wawel. Opustoszałe budynki zburzono po 1809 r. Na miejscu zabudowań jezuickich powstał plac, zwany obecnie Szczepańskim, a pierwotnie nazwany oficjalnie placem Gwardii Narodowej. Długo służył jako plac targowy.
|
|
model kościółka św. Macieja i św. Mateusza na placu Szczepańskim, widok od północy |
model kompleksu jezuitów na dzisiejszym placu Szczepańskim, widok od południa (kaplica św. Macieja i św. Mateusza na drugim planie, częściowo za prezbiterium kościoła św. Szczepana) |
|
|
model kompleksu jezuitów na makiecie XV-wiecznego Krakowa w Podziemiach Rynku Głównego w Krakowie, widok od północy (kaplica św. Macieja i św. Mateusza po lewej) |
model kompleksu jezuitów na makiecie XV-wiecznego Krakowa w Podziemiach Rynku Głównego w Krakowie, widok od południa (kaplica św. Macieja i św. Mateusza na drugim planie) |
|
|
kościół św. Macieja i Mateusza (na pomarańczowo) na Planie Kołłątajowskim z 1785 r., powyżej kościół św. Szczepana, wokół zabudowania na obecnym placu Szczepańskim; ulica Żydowska to obecna ul. św. Tomasza ( Stare mapy Krakowa i okolic) |
Plac Szczepański, widok od północy na jego wschodnią część, w tle Teatr Stary, 2007 r. |
|
|
Plac Szczepański, widok od południowego wschodu, w tle Pałac Sztuki, 2018 r. |
|
Bibliografia
Kamila Follprecht, Zmiany własności nieruchomości w Krakowie związane z kasatami klasztorów przełomu XVIII i XIX w., „Hereditas Monasteriorum”, t. 5: 2014, s. 27–41.
Z dziejów krakowskich cechów – msze cechowe w kościele św. Macieja, oprac. Kamila Follprecht, „Krakowski Rocznik Archiwalny”, t. 17: 2011, s. 181–191.
Waldemar Komorowski, Kamila Follprecht, Rozwój urbanistyczno-architektoniczny Krakowa intra muros w czasach nowożytnych [w:] Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta, red. J. Wyrozumski, Kraków 2007 (Biblioteka Krakowska, nr 150), s. 189–295.
Nieruchomości miasta Krakowa w czasach Sejmu Czteroletniego. Opis z 1792 roku, wyd. Kamila Follprecht, Kraków 2007.
Michał Rożek, Urbs celeberrima. Przewodnik po zabytkach Krakowa, Kraków 2006.
Jan Krukowski, Szkolnictwo parafialne Krakowa w XVII wieku, Kraków 2001 (Prace Monograficzne Akademii Pedagogicznej im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, nr 319).
Andrzej Paweł Bieś, Jezuici [w:] Encyklopedia Krakowa, Warszawa-Kraków 2000, s. 343.
Iwona Kęder, Wojciech Kęder, Kościoły nieistniejące [w:] Encyklopedia Krakowa, Warszawa-Kraków 2000, s. 450–451.
Szczepański, plac [w:] Encyklopedia Krakowa, Warszawa-Kraków 2000, s. 947.
Dzieje Krakowa, red. Janina Bieniarzówna, Jan Marian Małecki, t. II: Janina Bieniarzówna, Jan Marian Małecki, Kraków w wiekach XVI–XVIII, Kraków 1994.
Michał Rożek, Nie istniejące kościoły Krakowa, „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej”, 1983 (R. 33), s. 95–120.
Danuta Rederowa, Studia nad wewnętrznymi dziejami Krakowa porozbiorowego (1796–1809). Część I: Zagadnienia urbanistyczne, „Rocznik Krakowski”, t. 34: 1957, z. 2, s. 62–178.
Stanisław Tomkowicz, Ulice i place Krakowa w ciągu dziejów. Ich nazwy i zmiany postaci, Kraków 1926 (Biblioteka Krakowska, nr 63–64).
Ambroży Grabowski, Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego, wyd. Stanisław Estreicher, t. II, Kraków 1909 (Biblioteka Krakowska, nr 41).
Klemens Bąkowski, Kronika krakowska 1796–1848, Część 1: Od r. 1796 do 1815, Kraków 1905 (Biblioteka Krakowska, nr 27).
Józef Wawel Louis, Pierwsza rekrutacya w Krakowie, „Rocznik Krakowski”, t. 1: 1898, s. 359–363.
Piotr Jacek (Hiacynt) Pruszcz, Kleynoty stołecznego miástá Krakowa, albo koscioły, y co w nich iest widzenia godnego y znácznego, przez Piotra Hiacyntha Prvszcza, krotko opisane, Powtornie záś z pilnośćią przeyźrzáne, y do druku z additámentem nowych Kośćiołow y Relikwii S. podane, z pozwoleniem Zwierzchnośći Duchowney, Kraków 1745.
Przewodnik abo kościołów krakowskich krótkie opisanie wydany w 1603 z widokami Krakowa, którego już nie ma, opr. Justyna Kiliańczyk-Zięba, Kraków 2002.
2000–2026 Grzegorz Bednarczyk
Materiały z tej strony są objęte prawami autorskimi – zajrzyj do informacji na ten temat.
|
