Nieistniejące kościoły Krakowa |
|||||||||||||||||||||
Kościół św. JerzegoKościół św. Jerzego istniał niegdyś na Wawelu, na obecnym zewnętrznym dziedzińcu zamkowym. Do najstarszych jego dziejów odnosi się wzmianka u Jana Długosza, która dotyczy roku 1243: według niej Konrad Mazowiecki ufortyfikował wówczas ten kościół wałem z fosą. Ponadto Długosz podaje, że kościół ten został zbudowany już przez Mieszka I jako drewniany, a wymurował go Kazimierz Wielki. Badacze wskazują na niespójność tych dwóch wiadomości: nie miałoby sensu fortyfikowanie budowli zbudowanej z drewna, a nie murowanej. Stąd pojawiają się przypuszczenia, że już w czasach przed Kazimierzem Wielkim istniał murowany kościół św. Jerzego – i albo nie został rozpoznany dotąd w badaniach archeologicznych, albo wezwanie to nosiła świątynia stojąca wcześniej w innym miejscu wzgórza wawelskiego (a znamy kilka średniowiecznych budowli o charakterze sakralnym, których wezwań źródła nie przekazały – np. Mieczysław Fraś i Stanisław Kozieł wyrazili przypuszczenie, iż wezwanie to nosił domniemany kościół, którego relikty odkryto w okolicy Smoczej Jamy, a Gerard Labuda – że był to kościół przy bastionie Władysława IV). Podczas wykopalisk w rejonie kościoła odkryto warstwę destrukcji z materiałem romańskim, w tym z bazą kolumny, co posłużyło do przypuszczeń, iż o ile świątynia murowana tu istniała, mogła mieć emporę czy nawet posiadać formę bazyliki; pojawiła się też hipoteza, że murowana świątynia mogła być zniszczona i zastąpiona na pewien czas kościołem drewnianym, stąd taka wzmianka u Długosza. Niektórzy dawniejsi badacze przypuszczali, że kościół św. Jerzego mógł pełnić funkcję pierwszej katedry na Wawelu w pierwszych latach panowania piastowskiego w Krakowie, lub nawet wcześniej. Hipoteza ta nie była poświadczona żadnymi źródłami, a budowana na spekulacjach związanych z chronologią powstawania kościołów wawelskich. Np. Feliks Kopera przypuszczał, że kościół św. Jerzego jako budowla drewniana nie mógł powstać później niż za Mieszka I (Bolesław Chrobry zbudowałby jego zdaniem z pewnością bogatszy, murowany), a także że jako stojący w centrum wzgórza (i – wedle tradycji – na miejscu świątyni pogańskiej) stanowił pierwszy kościół na Wawelu (być może związany z panowaniem czeskim w Krakowie) i zarazem pierwszą katedrę (domniemanych biskupów Prohora i Prokulfa, być może związaną z tzw. obrządkiem słowiańskim). Z kolei wynikająca ze źródeł przynależność w XIII w. do tynieckiego opactwa benedyktynów (1229 – patronat benedyktynów tynieckich, 1274 – własność opata tynieckiego) posłużyła jako przesłanka dla hipotezy, iż z kościołem tym mogła być związana wczesna obecność benedyktynów w Krakowie (pełniłby funkcję kościoła klasztornego, zanim benedyktyni przenieśli się do Tyńca – choć znowuż na przeszkodzie stoi tu brak wyraźnych śladów świątyni murowanej). Istnienie kościoła św. Jerzego w średniowieczu poświadczają też inne dokumenty – m.in. rachunki świętopietrza z lat 1325–1327 (mimo że nie był to kościół parafialny) oraz dokument biskupa wrocławskiego Macieja z 1351 r. potwierdzający, że jest to fundacja Kazimierza Wielkiego (przy konsekracji kościoła w 1347 r. jego uposażenia dokonali właśnie biskup wrocławski Maciej wraz z arcybiskupem gnieźnieńskim Jarosławem i opatem tynieckim Janem). Fundacja króla Kazimierza miała miejsce w 1346 r., a sam kościół poświęcono w roku następnym. Była to budowla gotycka, orientowana, jednonawowa, z prostokątnym prezbiterium oraz z zakrystią przylegającą do kościoła od południa; pod nawą znajdowała się krypta. Miał 21 m długości, nawa była szeroka na 9 m, a prezbiterium na 6 m. Do budowy użyto wapienia, nie posiadał wieży, a otaczał go cmentarz. Części fundamentów tej świątyni odkryto podczas badań archeologicznych. Kościół pełnił funkcję kolegiaty. W XVII w. do jej prebendy należały Bronowice Wielkie. Podupadły w XVIII w. kościół został zburzony przez Austriaków, gdy ci zajęli Kraków po III rozbiorze Polski. Z Wawelu uczynili koszary i część zabudowań wzgórza (w tym kościół św. Jerzego i sąsiedni kościół św. Michała) zburzyli w ramach oczyszczania terenu na plac ćwiczeń dla garnizonu. Dekret o zburzeniu kościoła wydano w marcu 1803 r., rok później świątynia już nie istniała. Wyposażenie kościoła sprzedano na licytacjach (częściowo do parafii unickiej św. Norberta), ogłaszanych w 1803 i 1807 r. Materiał odzyskany z rozbiórki zapewne posłużył przy przerabianiu zachodniego skrzydła pałacu na szpital wojskowy. Na początku XX w. pojawiła się koncepcja odbudowy kościoła św. Jerzego (wraz z kościołem św. Michała) w ramach szeroko zakrojonego projektu Akropolis wawelskiego Stanisława Wyspiańskiego i Władysława Ekielskiego. Świątynię przewidziano w nim w kształcie nawiązującym do kościoła św. Krzyża. Akropolis nie zostało jednak zrealizowane. Obecnie o istnieniu przed wiekami kościoła św. Jerzego przypominają murki na trawniku pokrywającym zewnętrzny dziedziniec wawelski, oddające plan, na którym zbudowano gotycką świątynię. Wykonane zostały w latach 60. XX wieku. Z tego kościoła pochodzi obraz św. Jerzego na drewnie z pierwszej połowy XVI w., przechowywany w skarbu katedralnym na Wawelu (jego autorstwo przypisywano m.in. Hansowi Dürerowi i Stanisławowi Samostrzelnikowi)..
Bibliografia
2000–2026 Grzegorz Bednarczyk Materiały z tej strony są objęte prawami autorskimi – zajrzyj do informacji na ten temat. |
» Nieistniejące kościoły Krakowa:
» przy bastionie Władysława IV
| ||||||||||||||||||||
