Malowane cerkwie Bukowiny

Arbore

Cerkiew św. Jana Chrzciciela w Arbore została wybudowana w roku 1503 z fundacji możnowładcy imieniem Luca Arbore, dygnitarza z przełomu XV i XVI w. (kasztelana Suczawy, bliskiego współpracownika Stefana Wielkiego w ostatnich latach jego rządów oraz jego syna i następcy Bogdana Ślepego). Cerkiew jako fundacja bojarska jest pozbawiona wieży. Zbudowana jest na planie pozornie trójkonchowym - rolę apsyd bocznych pełnią nisze, bardzo zagłębione w murze, od zewnątrz w żaden sposób nie zaznaczone (ściany boczne są proste). Składa się z przednawia, nawy i części ołtarzowej. Ciekawym elementem architektonicznym (stanowiącym poniekąd zapowiedź rozbudowywanych z późniejszych fundacjach mołdawskich przedsionków) jest przedłużenie południowej oraz północnej ściany w kierunku zachodnim (przedłużenia te pełnią też funkcje przypór) i ich połączenie w górze arkadą, dzięki czemu utworzyła się z tej strony bardzo duża otwarta wnęka - jest to pierwsze tego typu rozwiązanie na terenie Mołdawii, zapowiedź dodawanych w późniejszych cerkwiach przedsionków. We wnętrzu wnęki znajduje się stół służący jako miejsce składania pokarmu dla zmarłych. Innym rozwiązaniem wyjątkowym jest sposób redukcji przestrzeni pomieszczeń pod kopułami (za pomocą łuków i uskoków, inaczej niż w większości cerkwi bukowińskich).

Malowidła cerkwi zostały częściowo zniszczone - przede wszystkim w XVII-XVIII w., kiedy świątynia straciła dach. Wewnątrz zwracają uwagę dwa obrazy wotywne, w których bardzo "świecko" sportretowano fundatora i jego rodzinę. Ciekawe też są pozłacane aureole świętych w przednawiu, dające dowód z jednej strony zamożności fundatorów, a z drugiej strony wagi, jaką przywiązywano do przedstawień jako antyosmańskiej propagandy (sceny związane są ze zwycięstwem Krzyża Świętego nad siłami pogańskimi).

Autorem malowideł zewnętrznych był Dragoş z Jass, który wykonał je w 1541 r. Ten genialny artysta, który objechał wcześniej wiele krajów, wspaniale połączył motywy bizantyńskie z elementami tradycji lokalnej, wprowadzając także nowinki zachodnie. Na południowej ścianie (na lewo od wejścia) znajduje się akatyst przedstawiony w sposób klasyczny, ale już oblężenie Konstantynopola jest bardziej realistyczne niż podobne sceny ze ścian innych cerkwi bukowińskich. Na dominującym zielonkawym podkładzie nieco odmienny niż wszędzie indziej charakter mają sceny podróży mędrców ze Wschodu, Sądu Ostatecznego (przedstawionego tutaj wyjątkowo nie od zachodu, a właśnie od południa). Scena ta stanowi też jedyne zachowane monumentalne przedstawienie, pozostałe natomiast są kwaterowe (inaczej niż w pozostałych cerkwiach, gdzie monumentalnych przedstawień jest zwykle więcej). Nad wejściem od południa znajduje się przedstawienie Jezusa jako Emanuela. Pośród zastępów świętych (hierarchii niebieskiej) po stronie wschodniej znajduje się święty Krzysztof z dzieciątkiem Jezus - wyraźny wpływ katolickich wyobrażeń z Zachodu.

Ogromnie interesujące są malowidła ściany zachodniej, najlepiej zachowane, stanowiące - tutaj wyjątkowo - niepowtarzalny zespół miniatur (począwszy od scen z Księgi Rodzaju po sceny triumfów świętych i ich męczeńskich śmierci, przede wszystkim św. Nikity, włącznie z Kawalkadą Krzyża Świętego z wyeksponowanym w niej św. Jerzym). Znawcy dopatrują się tutaj wspaniałego połączenia motywów włoskich z pogranicza gotyku i renesansu z motywami orientalnymi (nawet dywanów). Z Giotta zaczerpnięty jest sposób malowania krajobrazów. Świeżymi rozwiązaniami, zaczerpniętymi z Zachodu, są na przykład przedstawienie postaci odwróconych na malowidle plecami do oglądającego czy wykorzystanie jednej postaci smoka w dwóch scenach (jego głowy w jednej, ogona w sąsiedniej). Także bardziej naturalny sposób przedstawienia postaci jest w owym czasie nowatorski.

Warte uwagi wewnątrz cerkwi są nagrobki jej fundatora i jego synów, ściętych w 1523 r. z rozkazu wnuka Stefana Wielkiego. W portrecie rodzinnym przedstawiona jest także żona Arbore w stroju polskim, na której twarzy wyraźnie zaznacza się smutek z powodu tragicznej śmierci rodziny. Baldachim nagrobka fundatora (z herbem rodziny Arbore) jest wzorowany na wykonanym przez Wita Stwosza nagrobku Kazimierza Jagiellończyka z Wawelu.

Obok cerkwi znaleźć można dwa bloki skalne, w których zagłębieniach przygotowywane były farby do malowania świątyni. Z XIX w. pochodzi dzwonnica, służąca też jako brama na teren cerkwi.

Arbore, cerkiew Ścięcia św. Jana Chrzciciela
Arbore, plan i przekrój cerkwi
cerkiew Ścięcia św. Jana Chrzciciela
plan i przekrój cerkwi
(źródło: T. Barucki, Architektura Rumunii, Warszawa 1979, s. 36)

 

2000-2017 Grzegorz Bednarczyk

Materiały z tej strony są objęte prawami autorskimi - zajrzyj do informacji na ten temat.