Malowane cerkwie Bukowiny

Historia Bukowiny

Bukowina to kraina historyczna położona pomiędzy Karpatami Wschodnimi a środkowym Dniestrem, w północnej części historycznej Mołdawii. Dzisiaj podzielona jest pomiędzy Ukrainę (część północna z Czerniowcami) i Rumunię (część południowa z Suczawą), przy czym w części rumuńskiej znajduje się dawna kolebka państwa mołdawskiego, zaś po drugiej stronie granicy dawne centrum austriackiego kraju koronnego Bukowina.

W późnej starożytności i wczesnym średniowieczu swoje ślady zostawili tutaj Dakowie, wędrowali tędy Celtowie, Goci, Awarowie, osiedlali się też Słowianie. Od X w. sięgały tutaj wpływy książąt ruskich (kijowskich, potem halickich), konkurujących ze zmiennym szczęściem z Połowcami, Pieczyngami, wreszcie Tatarami. W XIV w. miejsce Tatarów zajęli Węgrzy. W tym czasie zaczęła się na Bukowinie rodzić państwowość mołdawska - zaczął ją kształtować wojewoda Dragosz, którego osadził tutaj król węgierski po pokonaniu Tatarów, a za jej ostatecznego twórcę uważa się Bogdana I, wygnanego z położonego po drugiej stronie łańcucha Karpat Maramureszu wojewodę króla węgierskiego, zbuntowanego przeciw swojemu suwerenowi, który po kilku latach walk uzyskał niezależność na tym terenie i zapoczątkował dynastię hospodarską panującą tutaj przez kolejne stulecia.

Pierwsze siedziby władców mołdawskich zwanych hospodarami to miejscowości położone na Bukowinie: Baia (zwana wówczas Mołdawią), Radowce, Seret, wreszcie (od końca XIV w.) Suczawa. Z trudem uzyskana niezależność nie była możliwa do utrzymania na dłuższą metę ze względu na położenie geopolityczne młodego kraju - pomiędzy rywalizującymi potęgami Polski i Węgier. Słabości tego organizmu dopełniały walki wewnętrzne (które na dłuższe okresy byli zdolni przerwać jedynie najwybitniejsi władcy jak Aleksander Dobry czy Stefan Wielki), a także interwencje sąsiadów (przy czym Mołdawia nie pozostawała dłużna wielokrotnie angażując się w wewnętrzne sprawy Wołoszczyzny).

W końcu XIV w. Mołdawia znalazła się pod zwierzchnictwem polskim. Rozkwit państwa nastąpił w pierwszej połowie XV w., pod rządami Aleksandra Dobrego - uporządkował państwo politycznie i administracyjnie, nastąpił wzrost gospodarczy głównie dzięki tranzytowym szlakom handlowym biegnącym przez ten teren. Po śmierci Aleksandra w Mołdawii zapanował jednak chaos, jego synowie i wnukowie walczyli o tron. Wkrótce pojawił się także nowy, potężny uczestnik gry o wpływy w tym rejonie - Imperium Osmańskie. Gdy w 1457 r. wstąpił na tron mołdawski Stefan Wielki, najwybitniejszy z tutejszych hospodarów, musiał on lawirować między trzema potęgami - z niezłym zresztą, przez długi czas, skutkiem (liczne zwycięstwa nad Wołochami, Polakami, Węgrami, Turkami). Jednak już za jego panowania Mołdawia musiała uznać zwierzchnictwo tureckie - kilkakrotne próby jego zrzucenia (podejmowane m.in. przez hospodara Piotra Raresza w I połowie XVI w.) przynosiły co najwyżej krótkotrwałe efekty. W połowie XVI w. przeniesiono siedzibę hospodarską z Suczawy do położonych w dolnej części Mołdawii Jassów, co było wyrazem rosnącego uzależnienia Mołdawii od Stambułu, a zarazem oznaczało spadek znaczenia Bukowiny w ramach państwa mołdawskiego. W 1574 r. klęskę w jednym z ostatnich zrywów antytureckich poniósł hospodar Jan Srogi, a także próbujący walki z Turkami Aron Tyran został obalony w 1595 r. na skutek spisku.

Od tego momentu Mołdawia stała się już tylko niemal bezwolną marionetką sąsiednich mocarstw - w międzyczasie upadło królestwo węgierskie, ale swoje interesy próbowali teraz realizować tutaj Kozacy, a od początku XVIII w. w bezpośrednim sąsiedztwie pojawiły się potęgi Austrii i Rosji. Wpływy polskie zaznaczyły się na przełomie XVI i XVII w. w trakcie panowania przedstawicieli wspieranego przez magnackie rody Rzeczypospolitej rodu Mohyłów. Tereny Mołdawii (w tym Bukowiny) były często teatrem działań wojennych (m.in. wypraw Zamoyskiego i innych polskich magnatów na początku XVII w., wojny polsko-tureckiej 1620-1621, wypraw kozackich po powstaniu Chmielnickiego, wypraw Jana III Sobieskiego 1686-1691 czy wojny rosyjsko-tureckiej 1710-1711). Turcja słabła, w efekcie w 1775 r. zmuszona była odstąpić większą część Bukowiny Austriakom - ci wymusili to w zamian za zachowanie neutralności podczas wojny turecko-rosyjskiej. Niemal zapomniana nazwa "Bukowina" pojawiła się wówczas w podobnym kontekście jak Galicja - miała uwiarygodnić historycznie austriackie roszczenia do tego terenu. W 1812 r. z kolei Rosjanie po pokonaniu Turków przejęli obok Besarabii również Chocim, położony na północnych rubieżach Bukowiny. Bukowina pod rządami wiedeńskimi była jednym z najbardziej zacofanych krajów monarchii habsburskiej (do 1849 stanowiła część Galicji, potem osobny kraj koronny, od 1861 posiadający własny sejm krajowy). Pod rządami Habsburgów (poczynając jeszcze od końca XVIII w.) pojawiło się tutaj także polskie osadnictwo.

Po pierwszej wojnie światowej w wyniku rozpadu Austro-Węgier Bukowina znalazła się w granicach Rumunii, ale pretensje do niej zgłaszała również Rosja radziecka. W 1940 r. Związek Radziecki zagarnął północną część Bukowiny. Jeszcze w latach 1941-1944 całość Bukowiny znalazła się na powrót w granicach Rumunii dzięki jej sojuszowi z hitlerowskimi Niemcami, jednak wynik wojny utrwalił granicę ustaloną w 1940 r. Dzieli ona ten region do dzisiaj, przy czym od rozpadu Związku Radzieckiego północna część Bukowiny stanowi część Ukrainy.

Efektem zmiennych losów Bukowiny i jej położenia geograficznego jest etniczna mozaika, jaką tam napotykamy. Poza dominującymi na południu Rumunami oraz na północy Ukraińcami, znaleźć tam można wcale licznych przedstawicieli innych narodowości - Niemców, Cyganów, Rusinów, Polaków, Węgrów, Żydów, przybywających tu w różnych czasach i z różnych powodów. Także i pod względem religijnym na tym terenie występuje wielka różnorodność. Obok cerkwi prawosławnych napotkać tu można kościoły katolickie i ormiańskie, zgromadzenia starowierców i protestantów, czy pozostałości synagog. Jednak ten tygiel narodowości i wyznań wbrew pozorom nie jest i w zasadzie nigdy nie był źródłem poważniejszych konfliktów. Wielokulturowość Bukowiny stanowiła niekiedy o tym, iż uznawano ją za model Europy Środkowej w pigułce.

Niektóre postaci związane z historią Bukowiny

św. Jan Nowy z Suczawy - uznawany jest za patrona Bukowiny i Mołdawii. Jego żywoty przetkane są wydarzeniami cudownymi, typowymi dla hagiografii. Miał zginąć śmiercią męczeńską w 1330 r. w miejscowości Cetatea Alba (Białogród, Akerman) wydany przez Wenecjanina, kapitana statku, którym Jan podróżował z rodzinnego Trapezuntu. Usłyszawszy o cudach, jakie miały być czynione wśród szukających wstawiennictwa męczennika, hospodar mołdawski Aleksander Dobry zadecydował o sprowadzeniu jego ciała z Akermanu do Suczawy, co nastąpiło w 1402 r. Szczątki początkowo złożono w cerkwi Mirăuţi, skąd w XVI w. przeniesiono do monastyru św. Jana Nowego. W końcu XVII w. relikwie wywiózł z Suczawy do Żółkwi Jan III Sobieski, ale wróciły na swoje miejsce niespełna sto lat później, gdy po rozbiorach Polski cesarz Józef II zadecydował o ich zwrocie. Do dzisiaj miejsce pochówku świętego jest celem pielgrzymek.

Bogdan I - uznawany jest za twórcę państwa mołdawskiego. Był namiestnikiem króla węgierskiego w Maramureszu (regionie położonym po drugiej stronie Karpat, na północ od Siedmiogrodu). Zbuntował się przeciwko swemu suzerenowi i został zmuszony do opuszczenia Maramureszu - ok. 1359 r. przez karpackie przełęcze przeszedł do Bukowiny. Tutaj jednak nadal realizował plany usamodzielnienia się walcząc z rezydującymi tutaj przedstawicielami króla rumuńskiego (następcami wojewody Dragosza, rezydujących w Baia). Ostatecznie zdołał ich pokonać i objął samodzielną władzę w Mołdawii. Ufundował w Radowcach cerkiew Bogdana. Jego następcą był jego syn Latcu.

Piotr Muşat - hospodar mołdawski, zapewne syn Małgorzaty Pięknej, od której przydomku (Muşata) pochodzi nazwa dynastii rządzącej Mołdawią przez następnych dwieście lat. Władzę w Mołdawii objął ok. 1375 r. W 1387 r. uznał zwierzchnictwo króla polskiego Władysława Jagiełły. Pogodził ze sobą tradycję Bogdana oraz Dragosza. Jego siedzibą początkowo było miasto Seret, ale przeniósł się do Suczawy. Prowadził szeroką akcję fundacyjną, przede wszystkim budując twierdze - w Suczawie, Schei, Serecie oraz Chocimiu. Był również fundatorem cerkwi koronacyjnej Mirăuţi w Suczawie. Zmarł w 1391 r., tron mołdawski odziedziczył wówczas jego brat Roman.

Aleksander Dobry - władał Mołdawią w latach 1400-1432, był synem hospodara Romana I. Po krótkotrwałej walce o tron objął rządy w Suczawie dzięki interwencji hospodara wołoskiego Mirczy Starego. Pod jego panowaniem Mołdawia uzyskała solidną polityczną organizację, dbał też o rozwój gospodarczy kraju. Zintensyfikował przede wszystkim wymianę handlową z miastami polskimi i siedmiogrodzkimi, co możliwe było dzięki zajęciu portu czarnomorskiego Kilia. Jako wasal Polski prawdopodobnie wspomagał króla Jagiełłę podczas wojen z Zakonem Krzyżackim (choć pod koniec życia zwrócił się w stronę dążącej do usamodzielnienia się Litwy i Zakonu Krzyżackiego). Sprowadził do swojej stolicy ciało św. Jana Nowego i był fundatorem licznych cerkwi; za jego czasów powstała prawosławna metropolia mołdawska (1401, efekt kilkunastoletnich starań jego poprzedników), a także biskupstwo ormiańskie. Niezmiernie korzystny dla kraju okres skończył się wraz z jego śmiercią - Mołdawia pochłonięta została walkami o tron hospodarski pomiędzy jego licznymi synami i wnukami. Pochowany został w ufundowanym przez siebie w 1402 r. monastyrze w Bystrzycy.

Stefan Wielki - uznawany za najwybitniejszego władcę Mołdawii. Był synem hospodara Bogdana II, a wnukiem Aleksandra Dobrego. Po śmierci ojca w 1451 r. (zamordowanego przez stryja, Piotra Arona) opuścił Mołdawię i schronił się w Siedmiogrodzie, potem w Wołoszczyźnie. Dzięki pomocy hospodara wołoskiego Włada Palownika w 1457 r. pokonał zabójcę ojca i objął tron w Suczawie. W 1465 r. odzyskał utraconą wcześniej na rzecz Węgier Kilię, co spowodowało wyprawę odwetową króla węgierskiego Macieja Korwina (1467 r.) - Stefan pokonał go jednak w bitwie pod Baią. Angażował się także w konflikty polityczne Wołoszczyzny (wielokrotnie osadzał na tronie hospodarów o nastawieniu antytureckim) i Krymu (pokonał Tatarów pod Lipnikiem), co ostatecznie doprowadziło do wyprawy tureckiej na Mołdawię, którą Stefan powstrzymał zwycięstwem w bitwie pod Vaslui w 1475 r. Jednak nawet zawarte w obliczu narastającego zagrożenia osmańskiego przymierze z Węgrami nie uchroniło go od porażki w walkach z kolejną (rok późniejszą) ekspedycją turecką. Zdołał jednak uchronić się od konieczności uznania zwierzchnictwa sułtana, a nawet wznowił aktywną politykę na Wołoszczyźnie. Prawdziwą porażkę przyniósł mu rok 1484, kiedy Turcy odebrali Mołdawii ważne porty: Kilię i Białogród. Wobec tego faktu Stefan złożył hołd królowi polskiemu, nie doczekawszy się jednak realnej pomocy, na którą liczył, zawarł w 1486 r. pokój z Turcją, zgadzając się płacić haracz sułtanowi. Obrócił się wówczas przeciwko Polsce, zacieśniając stosunki z Moskwą i Krymem. Efektem tego była wyprawa Jana Olbrachta na Mołdawię w 1497 r., którą Stefan rozgromił. Stefan Wielki (zwany też Świętym, jako że lokalny kościół prawosławny uznał go za świętego) zmarł w 1504 r. Namacalne ślady jego władzy to niezmiernie liczne fundacje sakralne (można mówić o kilkudziesięciu fundacjach cerkwi, z których wiele przetrwało do naszych czasów) - przede wszystkim monastyr Putna, który planował jako nekropolię dynastii (sam został właśnie tu pochowany).

Luca Arbore - był jednym z najważniejszych współpracowników Stefana Wielkiego i znaczącą osobą na jego dworze w ostatnim okresie jego rządów, dowódcą twierdzy suczawskiej (m.in. w 1497 r. dowodził jej obroną przed wojskami Jana Olbrachta). Był także doradcą syna i następcy Stefana - Bogdana Ślepego. Po śmierci tego ostatniego (1517 r.) został oficjalnym opiekunem małoletniego syna Bogdana - Stefaniţy. Ten ostatni, po dojściu do pełnoletności, nakazał w 1523 r. ściąć możnego bojara wraz z jego dwoma synami pod zarzutem spisku (być może uzasadnionym). Dziedzictwem Luki Arbore jest cerkiew w Arbore, stanowiąca też jego mauzoleum.

Piotr Rareş - zwany w Polsce Petryłą, był nieślubnym synem Stefana Wielkiego. Objął tron mołdawski w 1527 r. Był zręcznym politykiem, jednak jego dążenie do usamodzielnienia Mołdawii, wyrwania jej spod wpływów sąsiadów, doprowadziło najpierw do klęski pod Obertynem w starciu z wojskami polskimi w 1531 r., a ostatecznie do wielkiej wyprawy tureckiej w 1538 r. i zrzucenia go z tronu. Po trzech latach tym razem to Piotr wykorzystał pomoc turecką i wrócił na stolec hospodarski. Nie ustawał w staraniach o zrzucenie osmańskiej zwierzchności, jednak bez skutku. Zmarł w 1546 r. Z czasów jego panowania pochodzą pierwsze wspaniałe malowidła zewnętrzne cerkwi bukowińskich. Najstarsze z zachowanych dzisiaj malowideł pokrywają cerkiew monastyru Probota, który Petryła sobie upodobał i gdzie został pochowany.

Grigore Roşca - duchowny prawosławny, bliski współpracownik Piotra Raresza. Za czasów panowania tego ostatniego, będąc najpierw igumenem monastyru Probota, a następnie metropolitą mołdawskim, przyczynił się do powstania malowideł zewnętrznych cerkwi bukowińskich. Uważany jest za twórcę ich koncepcji i programu ideologicznego.

Aleksander Lapuşneanu - był wnukiem Stefana Wielkiego, nieślubnym synem hospodara Bogdana III Ślepego. Panował w Mołdawii w latach 1552-1561 oraz 1564-1568. Był jednym z ostatnich hospodarów, którzy próbowali przywrócić Mołdawii samodzielną pozycję w stosunkach międzynarodowych. Początkowo próbował walczyć z Turkami, jednak nie otrzymując znikąd pomocy, musiał ostatecznie podporządkować się sułtanowi. W 1561 r. opozycja bojarska zrzuciła go z tronu. Po powrocie nań rozprawił się z bojarami oraz przeniósł siedzibę hospodarską, już ostatecznie, do Jass. Mimo wielkich kłopotów starał się ożywić kulturalne tradycje epoki Stefana Wielkiego i Piotra Raresza. Pochowany został w ufundowanym przez siebie monastyrze Slatina. Jest także fundatorem cerkwi wołoskiej we Lwowie.

Mohyłowie - ród mołdawski, posiadający także polskie szlachectwo. W 1595 r. potężny kanclerz i hetman polski Jan Zamoyski osadził na tronie w Suczawie Jeremiego Mohyłę. Został on usunięty przez Michała Walecznego w 1599 r., ale rok później Zamoyski pokonał tego ostatniego - na tron mołdawski wrócił Jeremi Mohyła, a jego brat Szymon został hospodarem wołoskim. Po wygnaniu z Wołoszczyzny i śmierci Jeremiego, Szymon został jego następcą w Mołdawii, po nim zaś hospodarem mołdawskim został syn Jeremiego Konstantyn. Został on usunięty w 1612 r., jednak magnaci polscy jeszcze przez kilka lat starali się usadowić w Suczawie kolejnych przedstawicieli rodu w celu umocnienia swoich wpływów. Okres rządów Mohyłów odznaczał się silnymi wpływami polskimi w Mołdawii. Byli oni fundatorami monastyru Suceviţa - ostatniego z malowaną cerkwią. Obok hospodarów z rodu tego pochodziło dwóch znamienitych duchownych - metropolita mołdawski Jerzy oraz prawosławny metropolita kijowski Piotr Mohyła (syn Szymona).

Anastasie Crimca - syn kupca, mnich w monastyrze Putna, a potem metropolita mołdawski (na początku XVII w.). Był jedną z najbardziej wykształconych osób swego czasu w tym regionie. Był wspaniałym artystą, przede wszystkim kaligrafem i miniaturzystą. Pozostawił po sobie kilka pięknie iluminowanych ksiąg, które można podziwiać w muzeum ufundowanego przez niego monastyru Dragomirna, przy którym założył także szkołę dla miniaturzystów i kopistów.

 

2000-2017 Grzegorz Bednarczyk

Materiały z tej strony są objęte prawami autorskimi - zajrzyj do informacji na ten temat.